Een speler met 50 Mbps en een ping van 15 ms wint het van iemand met 1.000 Mbps en een ping van 80 ms, elke keer opnieuw. Dat is het ongemakkelijke deel van het verhaal dat providers zelden vertellen. De snelheid op de factuur zegt hoeveel gegevens er per seconde door de leiding passen, en dat is iets anders dan hoe snel die gegevens aankomen. Voor het kijken van een film telt het eerste. Voor bijna alles waarbij je iets terugstuurt, telt het tweede.

Wat bandbreedte werkelijk doet

Streaming is een kwestie van volume. Een stream in 1080p vraagt ongeveer 5 tot 10 Mbps, en de meeste diensten noemen 15 tot 25 Mbps als je in 4K wilt kijken. YouTube houdt het op 5 Mbps voor HD en 20 Mbps voor 4K. Beeld met HDR ligt daar nog boven, omdat er per seconde meer informatie doorheen moet.

De speler aan jouw kant vult intussen een buffer. Hij haalt enkele seconden beeld vooruit op, zodat een korte dip in de verbinding niet zichtbaar wordt. Dat is precies waarom streaming zo vergevingsgezind is. Een hapering van 200 ms merk je niet, want de buffer overbrugt hem, en pas wanneer de bandbreedte structureel tekortschiet zie je het beeld in kwaliteit zakken.

Waarom gamen andere eisen stelt

Een online game kan die buffer niet gebruiken. Wat jij doet moet nu bij de server aankomen, en wat de server terugstuurt moet nu bij jou zijn. Daardoor wordt latentie de bepalende maat. Onder de 50 ms voelt een verbinding scherp aan. Tussen de 100 en 150 ms is spelen nog mogelijk, alleen merk je dat je later reageert dan de rest. Boven de 150 ms verlies je duels die je bij gelijke vaardigheid had moeten winnen.

Het opvallende is hoe weinig bandbreedte daar tegenover staat. De meeste games komen toe met 5 tot 10 Mbps. Een zwaardere verbinding kopen verandert die 80 ms niet, want die ontstaat door de afstand tot de server, door het aantal tussenstations en door de kwaliteit van je eigen netwerk thuis.

Die afstand is trouwens wel degelijk fysiek. Licht doet er door glasvezel ongeveer 5 ms over per 1.000 km, en elk knooppunt onderweg telt daar zijn eigen verwerkingstijd bij op. Spelen op een server aan de andere kant van de oceaan levert daardoor een ondergrens op die niemand kan wegnemen, hoe goed je lijn verder ook is.

De verschillen tussen toepassingen

Niet elke toepassing vraagt hetzelfde van een verbinding. Een videogesprek heeft weinig bandbreedte nodig en veel stabiliteit, een download vraagt het omgekeerde, en een kaartspel valt daar weer buiten.

Wie pokeren via internet naast een 4K-stream legt, ziet het verschil meteen. De tafel verstuurt een paar kilobytes per actie en kan toch onbruikbaar worden door een haperende lijn, omdat er een klok doorloopt terwijl jouw beslissing onderweg is.

Jitter is het echte probleem

Als mensen over lag klagen, gaat het zelden over de gemiddelde ping. Het gaat over de spreiding eromheen. Een constante 35 ms voelt prettiger dan een verbinding die tussen 25 en 60 ms heen en weer springt, omdat je brein zich aan een vaste vertraging aanpast en aan een wisselende niet. Een lijn die pakketjes aflevert op 10 ms, dan 150 ms, dan 12 ms, komt gemiddeld nog altijd rond de 40 ms uit, en toch is dat de verbinding die hapert.

Pakketverlies werkt nog directer. Bij 1% tot 2% verdwenen pakketjes gaan personages terugspringen, komen schoten niet aan en verliest een spraakkanaal woorden. De cijfers in je snelheidstest zeggen daar niets over, want die test meet doorvoer over een paar seconden en niet hoe gelijkmatig de lijn zich gedraagt onder belasting.

Wat je thuis kunt veranderen

Het grootste deel van de ellende ontstaat in de laatste 10 meter. Wifi deelt zijn ruimte met de buren, met magnetrons en met elk ander apparaat in huis, en dat zie je terug in wisselende latentie. In een vergelijkende test kwam een bekabelde verbinding uit op 16 ms met 7 ms jitter, terwijl dezelfde lijn via wifi 60 ms en 20 ms jitter liet zien. Een kabel naar de router lost meer op dan welk duurder abonnement ook, en voor wie niet kan bekabelen is de 5 GHz-band of een mesh-punt in dezelfde kamer de eerstvolgende stap.

Er is nog een reden om dit serieus te nemen die verder gaat dan comfort. Een verbinding die even wegvalt, kost bij een film niets meer dan een seconde laden, terwijl dezelfde onderbreking in een spel met een timer betekent dat er zonder jou een besluit valt. Het verschil tussen ongemak en schade zit in de vraag of de klok doorloopt.

Daarna komen de kleine dingen. Een router die jaren aan staat zonder herstart, een verouderde standaard, of een huisgenoot die tijdens jouw sessie een console bijwerkt. Veel routers kunnen verkeer voorrang geven aan één apparaat, en dat werkt beter dan iedereen vragen om even te stoppen.

Wanneer een sneller abonnement wel helpt

Er is een grens aan dit verhaal, en die ligt bij het aantal gelijktijdige gebruikers. Een huishouden met twee 4K-schermen, een console en een paar telefoons komt met 200 Mbps comfortabel uit. Gaan er meerdere streams tegelijk aan naast videovergaderingen, dan is 300 Mbps een redelijke ondergrens, zeker in de avonduren wanneer de wijk druk is.

Upload verdient daarbij aparte aandacht. Wie zelf uitzendt, veel videobelt of grote bestanden deelt, loopt eerder tegen de bovengrens van zijn upload aan dan tegen die van zijn download. Veel abonnementen zijn asymmetrisch opgebouwd, waarbij een pakket van 100 Mbps download blijft steken op 20 tot 30 Mbps upload. Bij kabel is dat verschil vaak groot, bij volledige glasvezel veel kleiner.

Waar het op neerkomt

Kijk eerst naar wat je doet en pas daarna naar de meterstand. Voor films en series telt bandbreedte en is de buffer je vriend. Voor alles waarbij je iets terugstuurt, tellen latentie, jitter en pakketverlies, en die verbeteren zelden door een duurder pakket.

Meet daarom een keer wat je verbinding doet terwijl het huis actief is, in plaats van op een rustig moment. De uitkomst van dat tweede meetmoment vertelt je meer over je avonden dan het getal waarvoor je betaalt.